Gdy nowy odcinek kanalizacji jest już ułożony, samo sprawdzenie spadku i wzrokowa ocena połączeń nie wystarczą. Trzeba jeszcze potwierdzić, że przewód nie przepuszcza powietrza ani wody, a wynik da się obronić podczas odbioru. Wyjaśniam, jaka norma opisuje próbę ciśnieniową sprężonym powietrzem w kanalizacji, jak dobrać parametry, przeprowadzić badanie i udokumentować je bez typowych błędów.
Najważniejsze zasady badania szczelności kanalizacji w kilku punktach
- Podstawą dla kanalizacji grawitacyjnej jest PN-EN 1610:2015-10 „Budowa i badania przewodów kanalizacyjnych”.
- Metoda L wykorzystuje powietrze, a metoda W wodę. Wybór powinien wynikać z projektu, specyfikacji i ustaleń z właścicielem sieci.
- W metodzie powietrznej stosuje się procedury LA, LB, LC i LD, przy ciśnieniu od 1 do 20 kPa.
- Próbę wykonuje się po właściwym zamknięciu odcinka, zabezpieczeniu korków i ustabilizowaniu ciśnienia przez około 5 minut.
- Spadek ciśnienia nie może przekroczyć wartości dopuszczalnej dla wybranej procedury i średnicy przewodu.
- Sprężone powietrze jest szybkie, ale magazynuje energię. Strefa próby musi być zabezpieczona, a korków nie wolno poprawiać pod ciśnieniem.
Jaka norma dotyczy próby powietrznej kanalizacji
W przypadku przewodów kanalizacyjnych układanych w gruncie podstawowym dokumentem jest PN-EN 1610:2015-10. Norma obejmuje budowę i badania przewodów kanalizacyjnych, przede wszystkim pracujących grawitacyjnie. To właśnie w niej opisano badanie szczelności powietrzem jako metodę L oraz badanie wodą jako metodę W.
Ściślej mówiąc, nie chodzi tu o próbę wytrzymałościową znaną z instalacji ciśnieniowych, lecz o badanie szczelności odcinka kanalizacji. Mierzy się spadek ciśnienia w czasie, a nie zdolność rury do pracy przy wysokim ciśnieniu. To rozróżnienie jest ważne, bo w dokumentacjach wykonawczych często pojawia się ogólne określenie „próba ciśnieniowa”, mimo że faktycznie sprawdzana jest szczelność.
PN-EN 1610 dotyczy także przewodów budowanych w nasypach i ponad terenem. Jeżeli badany rurociąg jest kanalizacją ciśnieniową, nie należy automatycznie stosować tabel dla metody L. Dla takich przewodów właściwe wymagania wynikają zwykle z EN 805 lub dokumentacji projektowej, zależnie od rodzaju instalacji i decyzji projektanta.
Metoda L czy metoda W
Powietrze wybiera się przede wszystkim ze względu na szybkość i łatwą organizację. Nie trzeba napełniać odcinka wodą, odprowadzać jej po badaniu ani czekać na osuszenie przewodu. Z mojego punktu widzenia metoda L dobrze sprawdza się przy odbiorach krótkich odcinków z tworzyw sztucznych, o ile wykonawca ma sprawny sprzęt i poprawnie zabezpieczy korki.
| Metoda | Medium | Największa zaleta | Typowe ograniczenie |
|---|---|---|---|
| L | Powietrze | Szybkie badanie bez napełniania przewodu | Większe wymagania bezpieczeństwa i wrażliwość na nieszczelność osprzętu |
| W | Woda | Stabilniejszy pomiar i mniejsza energia zgromadzona w układzie | Więcej pracy przy napełnieniu, opróżnieniu i kontroli poziomu wody |
Nie ma zasady, że badanie powietrzem zawsze zastępuje wodę. Projekt lub specyfikacja techniczna może wymagać konkretnej metody, a w niektórych przypadkach po nieudanej próbie powietrznej rozstrzygający będzie wynik badania wodą. Szczególnie ostrożnie podchodzę do prób studzienek, ponieważ ich kształt, włazy i przejścia boczne utrudniają uzyskanie stabilnych warunków.
Jakie ciśnienie i czas przewiduje metoda L
Metoda L dzieli się na cztery procedury. Wybór oznaczenia nie jest dowolny, ponieważ każda procedura ma własne ciśnienie próbne i dopuszczalny spadek. Ciśnienie podane w tabelach jest ciśnieniem ponad atmosferycznym, czyli odczytem na manometrze.
| Procedura | Ciśnienie próbne p0 | Dopuszczalny spadek Δp | Charakterystyka |
|---|---|---|---|
| LA | 1 kPa | 0,25 kPa | Najniższe ciśnienie, niewielki dopuszczalny spadek |
| LB | 5 kPa | 1 kPa | Często stosowana procedura kontrolna |
| LC | 10 kPa | 1,5 kPa | Wyższe ciśnienie i krótszy czas pomiaru |
| LD | 20 kPa | 1,5 kPa | Najwyższe ciśnienie z grupy metod L |
Dla rur z tworzyw sztucznych, kamionki i innych materiałów niż suchy beton można przyjąć następujące orientacyjne czasy z tabeli PN-EN 1610. Ostateczny dobór trzeba sprawdzić dla konkretnego materiału, średnicy nominalnej i warunków zapisanych w projekcie.
| Średnica nominalna | LA | LB | LC | LD |
|---|---|---|---|---|
| DN 200 | 5 min | 4 min | 3 min | 1,5 min |
| DN 300 | 7 min | 6 min | 4 min | 2 min |
| DN 400 | 10 min | 7 min | 5 min | 2,5 min |
| DN 600 | 14 min | 11 min | 8 min | 4 min |
W przypadku rur betonowych nienasiąkniętych wodą czasy mogą być inne. Nie warto kopiować parametrów z poprzedniej inwestycji tylko dlatego, że średnica jest taka sama. Materiał przewodu ma znaczenie, a przy betonie także jego stan zawilgocenia.
Procedurę rozpoczyna się od wytworzenia ciśnienia około 10% wyższego od wymaganego p0. Takie ciśnienie utrzymuje się przez około 5 minut, aby ustabilizować układ, a potem obniża do wartości próbnej. Dopiero od tego momentu zaczyna się właściwy pomiar spadku.
Jak przeprowadzić badanie krok po kroku
Dobrze wykonana próba nie zaczyna się od uruchomienia sprężarki. Najpierw trzeba ustalić badany odcinek, sprawdzić dokumentację i przygotować przewód. Najczęściej bada się fragment między sąsiednimi studzienkami, z zamkniętymi przykanalikami i wszystkimi odgałęzieniami.
- Oczyść przewód z piasku, resztek zaprawy i innych zanieczyszczeń, które mogą przeszkadzać w uszczelnieniu.
- Sprawdź średnicę, materiał, długość odcinka oraz poziom wód gruntowych.
- Zamontuj korki pneumatyczne lub inne zamknięcia dopuszczone przez producenta i projekt.
- Zabezpiecz korki przed przesunięciem oraz zamknij wszystkie odgałęzienia i przyłącza.
- Podłącz panel kontrolny, manometr i przewód doprowadzający powietrze.
- Podawaj powietrze stopniowo do wartości około 10% wyższej od p0.
- Odczekaj około 5 minut, skoryguj ciśnienie do wartości próbnej i rozpocznij pomiar.
- Zapisz spadek ciśnienia po czasie wynikającym z tabeli dla wybranej procedury.
Sprzęt pomiarowy powinien pozwalać na odczyt z dokładnością odpowiadającą co najmniej 10% dopuszczalnego spadku Δp. Pomiar czasu powinien być prowadzony z dokładnością około ±2,5 sekundy. W praktyce oznacza to konieczność użycia sprawnego, sprawdzonego zestawu, a nie przypadkowego manometru podłączonego bezpośrednio do przewodu.
Jeżeli wody gruntowe znajdują się powyżej badanego przewodu, ich parcie może zmienić wynik. W dokumentacjach często uwzględnia się około 1 kPa na każde 10 cm słupa wody ponad przewodem, ale tę korektę trzeba stosować zgodnie z przyjętą procedurą i warunkami projektu. Pominięcie wód gruntowych może prowadzić do fałszywego wyniku.
Przeczytaj również: Na jakiej głębokości kanalizacja? Kluczowe informacje i normy
Kiedy można badać studzienki powietrzem
Badanie studzienek i komór rewizyjnych powietrzem jest trudniejsze niż badanie samego przewodu. Właz, stopnie, przejścia boczne i nierówna powierzchnia utrudniają szczelne zamknięcie. Dlatego często stosuje się powietrze dla rur, a wodę dla studzienek, jeżeli projektant lub zarządca sieci dopuszcza taki podział.
Nie należy przenosić czasów przeznaczonych dla rury na studzienkę bez sprawdzenia wymagań. Dla komór przewidziano odrębne zasady, a możliwość badania powietrzem zależy między innymi od ich wymiarów i rodzaju konstrukcji.
Co oznacza pozytywny i negatywny wynik
Wynik jest pozytywny, gdy zmierzony spadek ciśnienia po wymaganym czasie jest mniejszy niż wartość Δp przypisana do procedury. Przykładowo dla metody LB dopuszczalny spadek wynosi 1 kPa, niezależnie od tego, czy badanie trwa 4 minuty dla DN 200, czy 11 minut dla DN 600.
Przekroczenie limitu nie musi oznaczać uszkodzenia rury. Często winny jest nieszczelny korek, zawór, przewód pomiarowy albo niezamknięte przyłącze. Właśnie dlatego przed rozebraniem odcinka warto sprawdzić połączenia osprzętu, a przy podejrzanych miejscach zastosować roztwór pianotwórczy. Takie sprawdzenie szybko pokazuje, czy powietrze ucieka przez badaną kanalizację, czy przez wyposażenie stanowiska.
Po usunięciu przyczyny badanie można powtórzyć. Jeżeli wynik nadal jest negatywny, trzeba przeprowadzić oględziny połączeń, przejść przez studzienki i miejsc szczególnie narażonych na przemieszczenie. Nie wolno „ratować” próby przez skracanie czasu, zwiększanie tolerancji albo zmianę procedury bez uzgodnienia z projektantem i właścicielem sieci.
Najczęstsze błędy przy próbie sprężonym powietrzem
- Stosowanie 0,1 MPa z przyzwyczajenia. To wartość spotykana w badaniach niektórych instalacji wewnętrznych, ale nie jest uniwersalnym parametrem dla kanalizacji grawitacyjnej według PN-EN 1610.
- Brak zabezpieczenia korków. Nawet niskie ciśnienie działające na dużą powierzchnię może gwałtownie wyrzucić korek.
- Badanie przed ustabilizowaniem przewodu. Odczyt wykonany od razu po napompowaniu bywa zawyżony przez zmiany temperatury i pracę uszczelnień.
- Pomijanie przykanalików. Jeden otwarty lub źle zaślepiony wlot potrafi zniweczyć cały pomiar.
- Próba przed zakończeniem zasypki. Wstępne badanie może być przydatne wykonawcy, ale ostateczny odbiór powinien uwzględniać przewód po wykonaniu zasypki i zagęszczeniu gruntu.
- Brak kalibracji manometru. Przy dopuszczalnym spadku 0,25 kPa niedokładny przyrząd może całkowicie wypaczyć wynik.
- Mylenie kanalizacji grawitacyjnej z ciśnieniową. Te instalacje mają inne warunki pracy i nie zawsze bada się je według tego samego dokumentu.
Najbardziej lekceważonym elementem jest bezpieczeństwo. Sprężone powietrze jest ściśliwe, więc w przewodzie i osprzęcie gromadzi się energia, która przy wysunięciu korka może zostać uwolniona w ułamku sekundy. Podczas pomiaru nikt nie powinien przebywać w studzience ani przed korkiem, a odpowietrzanie trzeba wykonywać powoli i z bezpiecznego miejsca.
Co powinien zawierać protokół z badania
Protokół nie jest dodatkiem do próby, tylko dowodem, że wykonano ją według określonych warunków. Powinien pozwolić odtworzyć badanie nawet po kilku latach, dlatego ogólny zapis „kanalizacja szczelna” jest zdecydowanie zbyt ubogi.
- lokalizację inwestycji i oznaczenie badanego odcinka,
- średnicę, materiał i długość przewodu,
- numery lub oznaczenia studzienek granicznych,
- wybraną metodę i procedurę, na przykład metoda L, wariant LB,
- ciśnienie początkowe, ciśnienie próbne i dopuszczalny spadek,
- czas stabilizacji oraz czas właściwego badania,
- zmierzoną wartość spadku ciśnienia,
- informację o wodach gruntowych i ewentualnej korekcie,
- typ, numer i stan sprawdzenia przyrządów,
- datę, osoby wykonujące badanie, wynik i podpisy.
Jeżeli odcinek nie przejdzie próby, w protokole warto zapisać również przyczynę, wykonane naprawy i wynik ponownego badania. Taki zapis jest znacznie bardziej użyteczny niż sam dokument z informacją o pierwszym, negatywnym pomiarze.
Jak podejść do próby, żeby odbiór nie stał się problemem
Najbezpieczniejsza praktyka jest prosta. Jeszcze przed rozpoczęciem robót trzeba ustalić w projekcie metodę, procedurę, zakres odcinka i sposób dokumentowania. Dzięki temu wykonawca nie dowiaduje się dopiero podczas odbioru, że zarządca sieci oczekuje badania wodą albo osobnej próby studzienek.
Powietrze daje szybkość i wygodę, lecz nie zwalnia z przygotowania stanowiska. Jeżeli korki, manometr i przyłącza są sprawne, a parametry wynikają z PN-EN 1610, metoda L jest praktycznym sposobem kontroli szczelności kanalizacji grawitacyjnej. Gdy warunki są niepewne, przewód ma duże średnice lub wynik budzi wątpliwości, rozsądniej uzgodnić dodatkowe badanie wodą niż bronić na siłę słabego pomiaru.
